راهنمای کامل پدیده بیولومینسانس، بهترین سواحل، زمان مناسب و نکات دیدن فیتوپلانکتون در قشم
وقتي اسم قشم مي آيد، بيشتر مسافران ياد دره ستارگان، جنگل حرا يا سواحل بکر مي افتند؛ اما يکي از عجيب ترين چيزهايي که ميتواند در اين جزيره ببينيد نه روي خشکي، بلکه در تاريکي دريا اتفاق ميافتد. فیتوپلانکتون در قشم در بعضي شب ها آن قدر زياد و فعال ميشود که با کوچک ترين حرکت موج يا قدم زدن شما در ساحل، آب دريا مثل کهکشان آبي مي درخشد. اين همان پديده اي است که به آن بيولومينسانس يا شب تابي ميگويند.
ديدن اين صحنه براي کسي که اولين بار به قشم مي آيد شبيه يک صحنه سينمايي است؛ ساحل تقريبا تاريک است، نور شهر يا رستوران ها دور است و ناگهان با هر حرکت پا، رد نوري آبي در آب کشيده ميشود. اين نور جادويي نه از نورافکن و نه از ترفند عکاسي مي آيد؛ منبع آن موجودات ميکروسکوپي به نام فیتوپلانکتون هستند که در دريا شناورند و در شرايط خاص، نور توليد ميکنند.
اگر قصد داريد براي تجربه اين جادوي طبيعي راهي قشم شويد، لازم است تنها به عکس هاي اينستاگرام بسنده نکنيد. بايد بدانيد فیتوپلانکتون در قشم چه زماني بيشتر ديده ميشود، کدام سواحل شانس بيشتري براي مشاهده دارند، چطور بايد خودتان را براي اين تجربه آماده کنيد و از همه مهم تر چگونه بدون آسيب زدن به اکوسيستم دريا از آن لذت ببريد.
فیتوپلانکتون ها موجودات ميکروسکوپي هستند که در ستون آب دريا شناورند و رفتاري شبيه گياه دارند. آنها با استفاده از نور خورشيد فتوسنتز انجام ميدهند، دي اکسيدکربن را جذب و اکسيژن توليد ميکنند و عملا پايه زنجيره غذايي در درياها به حساب مي آيند. بخش قابل توجهي از اکسيژني که ما روي خشکي تنفس ميکنيم، در همين اقيانوس ها توسط فیتوپلانکتون توليد ميشود.
در آب هاي اطراف قشم و سواحل جنوب ايران، گروه هاي مختلفي از فیتوپلانکتون زندگي ميکنند و ترکيب گونه ها در فصل هاي مختلف سال تغيير ميکند. بخشي از اين موجودات در شرايط خاص قابليت توليد نور دارند. وقتي آب به هر دليلي به هم ميخورد، اين فیتوپلانکتون ها تحريک ميشوند و واکنش شيميايي درون سلولشان نوري آبي يا فيروزه اي توليد ميکند.
از ديد علم محيط زيست، فیتوپلانکتون فقط جذاب نيست؛ يک شاخص مهم براي سلامت آب و چرخه مواد غذايي در دريا هم هست. اگر تراکم آنها بيش از حد شود يا ترکيبي از گونه هاي ناسالم غالب شوند، ميتوانند به شکل شکوفايي هاي مضر دريايي ظاهر شوند و حتي به ماهي ها و ساير موجودات آبي آسيب بزنند. بنابراين شناخت رفتار فیتوپلانکتون در قشم براي محققان هم اهميت زيادي دارد.
بيولومينسانس به معناي توليد نور توسط موجود زنده است. در دريا اين پديده را علاوه بر برخي فیتوپلانکتون ها، در بعضي عروس هاي دريايي، ميگوهاي کوچک، ماهي مرکب و حتي باکتري هاي خاص هم ميتوان ديد. وقتي صحبت از فیتوپلانکتون در قشم و شب هاي درخشان سواحل جزيره ميشود، منظور اصلي همان گونه هاي دريايي است که هنگام تحريک شدن، نور آبي کوتاه و شديدي توليد ميکنند.
اين نور نتيجه يک واکنش شيميايي است. در ساده ترين حالت، مولکولي به نام لوسيفرين در حضور آنزيمي به نام لوسيفراز و در تماس با اکسيژن، انرژي آزاد ميکند و اين انرژي به صورت نور ديده ميشود. چون بدن فیتوپلانکتون بسيار کوچک است، نور هر سلول به تنهايي قابل تشخيص نيست؛ ولي وقتي ميليون ها سلول کنار هم قرار ميگيرند و موج يا قدم شما در ساحل همگي را همزمان تحريک ميکند، دريا يک لحظه به رنگ آبي نئوني روشن ميشود.
اين پديده دائما قابل مشاهده نيست. براي اين که فیتوپلانکتون در قشم به شکل درخشان ديده شود، بايد چند شرط همزمان برقرار باشد: تراکم کافي اين موجودات در نزديکي ساحل، آرام بودن نسبي دريا، دماي مناسب آب، و مهم تر از همه نبود نورهاي مصنوعي قوي در ساحل. به همين دليل است که در بعضي شب ها ساحل کاملا معمولي به نظر ميرسد و در شب هاي ديگر ناگهان به درياي ستاره اي تبديل ميشود.
بر اساس تجربه مسافران و گزارش هاي تورهاي محلي، در سال هاي اخير چند نقطه در اطراف قشم بيشتر از بقيه به خاطر درخشش فیتوپلانکتون معروف شده اند. سواحل جنوب و جنوب غرب جزيره، بخش هايي از سواحل نزديک روستاي شيب دراز، اطراف ناز جزيره ها و بعضي شب ها سواحل نزديک جزيره هنگام و لارک، از جمله مکان هايي هستند که شانس شما را براي ديدن اين نور آبي بالا ميبرند.
نکته مهم اين است که موقعيت دقيق هر سال و حتي هر ماه ميتواند تغيير کند. جريان هاي دريايي، باد، دما و حتي بارندگي ها روي توزيع فیتوپلانکتون در قشم تاثير ميگذارند. به همين دليل بهترين کار اين است که قبل از برنامه ريزي قطعي، با تورهاي تخصصي يا راهنماهاي محلي در قشم هماهنگ کنيد تا آخرين اطلاعات را در اختيار شما بگذارند.
براي اين که تجربه بهتري داشته باشيد، سعي کنيد ساحلي را انتخاب کنيد که دور از شلوغي و نورهاي شديد شهري باشد. هر چقدر چراغ ها و نورهاي مصنوعي کمتر باشد، درخشش فیتوپلانکتون در قشم واضح تر ديده ميشود. سواحل خلوت، خارج از محدوده پارک هاي شهري، شانس بيشتري براي مشاهده بيولومينسانس دارند.
اگر با قايق به سمت جزيره هنگام يا نواحي خلوت تر برويد، در بسياري از شب ها با حرکت خود قايق روي آب، رد آبي رنگي پشت آن ديده ميشود. در برخي تورها، قايق در نزديکي ساحل خاموش ميشود و فقط با حرکت پارو يا دست در آب، دريا شروع به درخشيدن ميکند.
فیتوپلانکتون در قشم در طول سال حضور دارد، اما شدت درخشش و احتمال مشاهده پديده بيولومينسانس در همه فصل ها يکسان نيست. معمولا از اواخر بهار تا اواخر پاييز، به خصوص در ماه هاي تابستان و بخشي از پاييز، شرايط دمايي آب براي رشد اين موجودات مناسب تر است و گزارش هاي بيشتري از شب هاي درخشان دريافت ميشود.
علاوه بر فصل، وضعيت ماه در آسمان هم بسيار مهم است. در شب هاي بدون ماه يا نزديک به ماه نو، تاريکي کامل آسمان باعث ميشود نور آبي فیتوپلانکتون بهتر ديده شود. برعکس، در شب هاي ماه کامل يا زماني که آسمان بسيار روشن است، حتي اگر فیتوپلانکتون زياد باشد، درخشش آن کمتر به چشم مي آيد. به همين دليل بسياري از راهنماها توصيه ميکنند اگر فقط براي چند شب به قشم آمده ايد، با توجه به تقويم قمري برنامه خود را تنظيم کنيد.
عامل ديگر وضعيت هوا و موج است. دريا بايد آن قدر آرام باشد که فیتوپلانکتون در لايه هاي سطحي متمرکز شوند، ولي در عين حال اندکي موج يا حرکت نيز لازم است تا آنها را تحريک کند. اگر باد بسيار شديد باشد يا موج زياد دريا را به هم بريزد، تراکم موجودات در سطح کاهش پيدا ميکند و درخشش يکنواخت ديده نميشود.
اگر تصميم گرفته ايد در سفر بعدي خود به قشم، شب را به شکار نور فیتوپلانکتون اختصاص دهيد، چند نکته عملي را جدي بگيريد. اول اين که لباس مناسب و راحت بپوشيد. ساحل شب ها ميتواند مرطوب و خنک شود و ممکن است لازم باشد براي مدتي طولاني منتظر بمانيد تا چشمان شما به تاريکي عادت کند. بهتر است کفش يا صندل مناسب ساحل به پا داشته باشيد و از جابجا شدن پابرهنه روي صخره ها يا لاي شقايق ها خودداري کنيد.
دوم، نورهاي غير ضروري را خاموش کنيد. بسياري از مسافران اشتباه ميکنند و با چراغ قوه قوي يا فلش موبايل مدام اطراف را روشن ميکنند. اين کار نه تنها چشم خودتان را از سازگار شدن با تاريکي باز ميدارد، بلکه باعث ميشود نور فیتوپلانکتون در قشم بسيار کم رنگ تر به نظر برسد. از چراغ قوه با نور کم و رو به پايين استفاده کنيد و حتي الامکان نور را روي آب مستقيم نتابانيد.
فیتوپلانکتون ها موجودات زنده اي هستند، نه يک جلوه تصويري که بتوان هر طور خواست با آن بازي کرد. لگد زدن شديد به آب، دويدن در ساحل به قصد ايجاد رد نوري يا کشيدن قايق با سرعت زياد روي آب، هيچ کدام رفتار مسئولانه اي نيست. براي ديدن نور کافي است به آرامي آب را با دست يا پا حرکت دهيد يا يک سنگ کوچک در آن بيندازيد. اگر با قايق در حال ديدن فیتوپلانکتون در قشم هستيد، از ناخدا بخواهيد با سرعت کم حرکت کند و موتور را بيش از حد در آب نچرخاند.
همچنين از شنا کردن طولاني در نواحي بسيار متراکم فیتوپلانکتون خودداري کنيد. هرچند بيشتر گونه هاي شناخته شده در سواحل قشم براي انسان خطر جدي ندارند، اما ماندن طولاني در آب، به خصوص براي افراد با پوست حساس يا مشکلات تنفسي، ميتواند آزاردهنده باشد. بهتر است لذت تماشاي نور را با احتياط و در زمان محدود تجربه کنيد.
فیتوپلانکتون ها تنها براي تماشاي چند عکس فانتزي ارزشمند نيستند. آنها نقش جدي در اکوسيستم خليج فارس دارند. بخش زيادي از غذاي ماهي ها، نرمتنان و زئوپلانکتون ها از همين موجودات تامين ميشود. اگر به هر دليل اين زنجيره قطع يا دچار اختلال شود، صيد ماهي، تنوع گونه هاي دريايي و حتي اقتصاد جوامع ساحلي تحت تاثير قرار ميگيرد.
علاوه بر اين، فیتوپلانکتون در قشم و ديگر نقاط دريا با جذب دي اکسيد کربن در تنظيم اقليم نقش دارند. وقتي اين موجودات در شرايط مناسب رشد ميکنند، ميتوانند حجم قابل توجهي از گازهاي گلخانه اي را در قالب مواد آلي در بدن خود ذخيره کنند. به همين دليل بعضي پژوهشگران از آنها به عنوان يکي از «ريه هاي زمين» ياد ميکنند.
گردشگري غير مسئولانه، آلودگي نوري، ريختن زباله در ساحل و ورود فاضلاب يا مواد شيميايي به دريا ميتواند تعادل جامعه فیتوپلانکتون را بر هم بزند. اگر نور مصنوعي در ساحل زياد شود، رفتار روزانه و شبانه بسياري از موجودات دريايي به هم ميخورد. اگر مواد مغذي اضافي از طريق پساب ها وارد آب شود، ممکن است بعضي گونه هاي فیتوپلانکتون به طور افراطي رشد کنند و شکوفايي هاي مضر ايجاد کنند که آب را کدر و زيان آور ميکند.
اگر ميخواهيد فیتوپلانکتون در قشم همچنان براي سال هاي بعد هم بماند، ساده ترين کار اين است که زباله اي در ساحل جا نگذاريد، از به کار بردن مواد شوينده يا اسپري هاي شيميايي نزديک آب خودداري کنيد و به تورهاي قانونمند اعتماد کنيد؛ نه قايق هايي که بدون مجوز و رعايت اصول محيط زيستي مسافر سوار ميکنند.
بسياري از مسافران اميدوارند زيباترين عکس هاي زندگيشان را از فیتوپلانکتون در قشم ثبت کنند؛ اما عکاسي از بيولومينسانس اصلا ساده نيست. چون نور بسيار کم و لحظه اي است، دوربين موبايل در حالت خودکار معمولا فقط تصويري تيره و مبهم ثبت ميکند. اگر دوربين حرفه اي يا نيمه حرفه اي داريد، بهتر است از سه پايه استفاده و سرعت شاتر را افزايش دهيد و حساسيت ISO را در محدوده منطقي تنظيم کنيد تا هم نور کافي ثبت شود و هم نويز تصوير از کنترل خارج نشود.
اگر فقط موبايل در اختيار داريد، اپ هاي عکاسي با حالت شب ميتوانند کمک کنند. مهم اين است که چند ثانيه دست خود را ثابت نگه داريد و به دوربين فرصت دهيد نور را جمع کند. هرقدر نورهاي اطراف کمتر باشد، نتيجه بهتر خواهد بود. توقع نداشته باشيد عکس شما دقيقا شبيه تصاوير ويرايش شده تبليغاتي شود؛ همان تصوير خام و طبيعي هم يادگاري ارزشمندي از ملاقات شما با فیتوپلانکتون در قشم است.
ديدن درخشش فیتوپلانکتون در قشم از آن تجربه هايي است که سال ها بعد هم در ذهن ميماند. ترکيبي از سکوت شب، صداي موج هاي آرام و نور آبي که ناگهان زير پايتان روشن ميشود، چيزي نيست که به آساني فراموش شود. اما اين جادو تصادفي نيست؛ نتيجه تعادل ظريف ميان دماي آب، جريان ها، نبود آلودگي هاي شديد و حضور ميليون ها موجود ميکروسکوپي است.
اگر براي سفر بعدي خود به قشم برنامه ميبنديد، بخشي از يک شب را به جستجوي اين نورهاي آبي اختصاص دهيد. با راهنمايان محلي مشورت کنيد، ساحلي آرام و تاريک انتخاب کنيد و با احترام کامل به دريا و ساحل قدم بزنيد. فیتوپلانکتون در قشم به شما نشان ميدهد که براي تجربه شگفت انگيز، لازم نيست هميشه سراغ بزرگ ترين و پر زرق و برق ترين سازه هاي انساني برويم؛ گاهي چند سلول ميکروسکوپي در دل موج، کاري ميکنند که همه شهرهاي نوراني دنيا در برابرش کم رنگ به نظر برسند.
